Dijital Çağda Analog Barikatlar: Sivil Toplumda Kaynak Yaratma

Gündelik hayatımızın akışını bir düşünelim: Sabah uyanıp telefonumuzu elimize aldığımız ilk andan itibaren, gün boyu dijital mecralarda yüzlerce bilgi, haber ve paylaşımla karşılaşıyoruz. Takip ettiğimiz, çalışmalarına güvendiğimiz bir sivil toplum kuruluşunun anlamlı bir kampanyasını gördüğümüzde, o paylaşımdaki linke tıklayıp destek olmak bizim için son derece doğal ve kolay. Dijitalleşme bize bu hızı ve şeffaflığı sağlarken, arka planda sivil toplum için işlerin hiç de böyle akıcı ilerlemediğini biliyor muydunuz?

TÜSEV ve Sivil Toplum Geliştirme Merkezi (STGM) ortaklığında, Avrupa Birliği finansmanıyla yürüttüğümüz Örgütlenme Özgürlüğünün İzlenmesi II Projesi kapsamında hazırladığımız “Türkiye’de STÖ’lerin Kaynak Yaratma Faaliyetleri Açısından Yardım Toplama Mevzuatı” raporu, sivil alanın tam da bu can alıcı çelişkisine ışık tutuyor. STK’ların kuruluş belgelerindeki toplumsal misyonlarını hayata geçirebilmeleri için en kritik gereksinim olan finansal kaynaklara erişim hakkını, maalesef günümüz gerçekleriyle uyuşmayan barikatların gölgesinde tartışıyoruz.

Duyulmayan Bir Çağrıya Kim, Nasıl Yanıt Verecek?

Bu noktada iletişim anlamında temel bir sorunsal ortaya çıkıyor: Bir sivil toplum kuruluşu sosyal medya hesaplarında yardım çağrısını paylaşmazsa, bağışçılar bu çağrıyı nereden duyacak? Duyulmayan çağrıya nasıl yanıt verilebilir?

İşte bu noktada, yardım toplama meselesinin sadece “para toplamak” ya da kurumsal bir finansman yaratmakla sınırlı olmadığını da hatırlatmamız gerekiyor. Hazırladığımız raporda vurguladığımız üzere; bağış kampanyaları ve kaynak geliştirme süreçleri, sivil toplumun toplumsal görünürlüğünü artıran, gönüllü hareketliliğini teşvik eden ve en önemlisi toplumsal dayanışmanın sürekliliğini sağlayan en temel mekanizmalar arasında yer alıyor. Ancak mevcut uygulamalardaki kimi kısıtlayıcı yorumlar, bu dayanışma kanallarını genişletmek yerine daraltma riski taşıyor.

Araştırmamız kapsamında odak grup toplantılarında bir araya geldiğimiz STK temsilcilerinden birinin şu sözleri, içine düşülen çıkmazı çok net ortaya koyuyor: “Görünürlük olmadan bağış olmuyor, görünür olmak içinse yardım toplama izni gerekiyor.”

Yasal zeminde STK’ların kurumsal internet siteleri kendi “fiziki alanları” olarak değerlendirilirken, sosyal medya hesapları “kamuya açık alan” olarak kabul ediliyor. Kurumsal internet sitelerinde paylaştıkları hesap bilgilerine para gönderilmesi bağış sayılıyor ve herhangi bir ön izin gerektirmiyor. Buna karşın sosyal medya hesaplarından yapılan aktif bağış çağrıları da yardım toplama faaliyeti olarak yorumlanabiliyor ve izne tabi kılınıyor. İzin süreci ise uzun ve karmaşık. Sosyal medyanın kurumsal bir iletişim alanı olarak tam anlamıyla kabul görmemesi, toplumu harekete geçirecek o ilk kıvılcımı, yani çağrının kendisini daha başlamadan sönümlendirebiliyor.

Mevzuatın Dijitalleşmeyle Uyumlanma İhtiyacı

Sivil toplumun tabi olduğu mevcut Yardım Toplama Kanunu 1983 tarihli. Yani dijital platformların, sosyal medyanın, kitlesel fonlama yöntemlerinin ya da anlık mobil bağış mekanizmalarının henüz hayatımızda olmadığı bir dönemden kalma. Haliyle mevcut yasal çerçeve, günümüzün teknolojik imkanlarını ve dijital bağış pratiklerini bütünüyle kapsamakta yetersiz kalıyor.

Teknolojinin sunduğu imkanlar sayesinde her bir işlemin anlık olarak izlenebildiği, bankacılık sistemleriyle entegre, şeffaf ve güvenli dijital platformları kullanmak istediğimizde ise bazen bürokratik reflekslerle karşılaşabiliyoruz. Raporumuzda yer alan bazı saha tanıklıkları bu alanda uzlaşmazlıklar yaşanabildiğine işaret ediyor. Oysa bağışçılık alanında geçmiş dönemlerin analog yöntemlerini simgeleyen fiziki kutu ve kavanozların yerini, bugün her kuruşun kayıt altında tutulabildiği dijital sistemler alıyor. Bu sistemler bağış toplama süreçleri için daha güvenli, şeffaf ve hesap verebilir bir zemin sunuyor.

Sivil Toplumu Birlikte Güçlendirmek

Mevcut izin sisteminin getirdiği yoğun evrak süreçleri ve belirsizlikler, sivil toplumun enerjisini toplumsal fayda üretmek ve dayanışmayı büyütmek yerine bürokratik süreçlere harcamasına neden oluyor. Süreci deneyimleyen bir hukukçu STK temsilcisinin, “Yardım toplama konusunda o kadar fazla evrak ve karmaşık bir mevzuat var ki; başvuru sürecini adeta bir mayın tarlasında hazırlıyoruz” sözleri, sivil alanın hissettiği idari yükün ne kadar ağır olduğunu gösteriyor.

Üstelik bu yapısal durum sivil alanda bir ikilik de yaratıyor: Türkiye’deki on binlerce faal dernek ve vakıf arasından yalnızca 51 kuruluş (%0,05) önceden izin almadan yardım toplama hakkına sahip. Geriye kalan tüm sivil toplum bileşenlerinin her bir kampanya için yeniden izne başvurması ve başvuruların aylarca yanıtsız kalması gibi durumlar sivil toplumun finansal sürdürülebilirliğini ve dolayısıyla toplumsal dayanışma ağlarını zayıflatıyor.

TÜSEV ve STGM Olarak Önerilerimiz

Sivil toplumun finansal kaynaklara erişim hakkı, örgütlenme özgürlüğünün ve toplumsal katılımın ayrılmaz bir parçası. Sivil alanı kısıtlayıcı önlemlerle sınırlandırmak yerine, şeffaflığı ve iş birliğini kolaylaştıracak adımları hep birlikte atmalıyız. Raporumuzda sunduğumuz yapıcı reform önerilerimiz bu dayanışmayı kolaylaştırmayı amaçlıyor:

1. Bildirim Esaslı ve Faaliyet Sonrası Denetim Modeline Geçiş: STK’lar zaten her yıl mali tablolarını beyannameyle sunan, sıkı denetlenen resmi kuruluşlar. Önleyici bir “izin” sistemi yerine, hesap verebilirliği esas alan bir bildirim modeli hayata geçirilmeli.
2. Dijital Bağışın Yasal Çerçeveye Kavuşturulması: Sosyal medya, SMS, kitlesel fonlama (crowdfunding) ve maraton gibi modern yöntemler mevzuatta net bir şekilde tanımlanmalı, gri alanlar ve keyfi yorumlama riskleri ortadan kaldırılmalı.

Bizler, sivil toplumun sesini duyurabildiği, dayanışmanın dijital çağın getirdiği kolaylıklarla büyüdüğü elverişli bir yasal çerçevenin mümkün olduğuna inanıyoruz. Raporumuzun, sivil alanı hep birlikte güçlendirmek ve toplumsal faydayı büyütmek adına tüm karar vericiler nezdinde yapıcı bir ortak akıl ve reform sürecine zemin hazırlamasını diliyoruz.

*Türkiye’de STÖ’lerin Kaynak Yaratma Faaliyetleri Açısından Yardım Toplama Mevzuatı raporumuza ve sivil toplumun finansal sürdürülebilirliğine yönelik diğer tüm çözüm önerilerimize buradan ulaşabilirsiniz.